Bakstenen reus op lemen voeten.

AST 77 architecten- en ingenieursbureau bvba

Details

Peter Van Impe - Evelien Broeckx
Tienen
2020
B400181
Peter Van Impe
Peter@ast77.be
https://issuu.com/vipeter/docs/401_20200916_afzonderlijk_met_cover3
Yuvico, 2B-Safe, Het Leemniscaat, BC–materials, UTIL, G. Smets, Kestens Montage, ALU2+, Air Service, Makkedak, Aureum, Fremozia
Projectomschrijving
Structureel basismateriaal van het project is aarde. Het toepassen van aarde heeft een zeer lage impact op het milieu en dient bij start van eender welk bouwproject in grote hoeveelheid uitgegraven te worden voor het funderen op stabiele ondergrond. Bovendien heeft aarde excellente thermische en constructieve eigenschappen. Het materiaal heeft dus een groot potentieel voor duurzaam en circulair bouwen. Vanuit die optiek heeft AST 77 sterk ingezet op onderzoek naar de toepassingsmogelijkheden voor hergebruik van ter plaatse ontgonnen grond bij de constructie van deze nieuwe woning.
Dit heeft geresulteerd in de bouw van een duurzame koker als een “flexibel maatpak”. De buitenschil en structurele kern zijn bepaald maar het plan en de invulling zijn vrij en volledig aanpasbaar aan de evoluerende woonwensen van huidige en toekomstige bewoners
De woning vormt de kop van twaalf aaneengesloten “herenwoningen”.Elke woning heeft een voetafdruk van 70m² op een perceel van 200m², telt 5 niveaus en is verplicht opgetrokken in rode baksteen. Deze strenge stedenbouwkundige voorschriften waren voor AST77 de sleutel tot meerwaarde en leidden -binnen de gestelde grenzen- tot een hoogst eigenzinnige woning die uitdrukking geeft aan de visie van het bureau op wonen, efficiënt en flexibel ruimtegebruik en circulair ontwerpen.De woning vormt een bijna letterlijke, hedendaagse interpretatie van het eeuwen oude gezegde “Een Bakstenen Reus op Lemen Voeten” wat duidt op een robuust geheel met een fragiele basis: Een statige bakstenen reus van 15m hoog, stevig verankerd in het landschap en de vettige Tiense kleibodem maar in de kern gedragen door een gestampte lemen wand –volgens het eeuwenoude ambacht gebouwd zonder bindmiddelen of kunstmatige verstevigers. De 40cm dikke en 15m hoge wand vormt de structurele kern voor het bakstenen omhulsel en is het hart en de blikvanger doorheen de woning. De wand oogt kloek en stevig maar is in wezen fragiel en kwetsbaar want eenvoudigweg met water weer te transformeren tot zijn liquide basisvorm, modder
Veranderingsgericht ontwerpen en het inzetten van de juiste materialen en bouwtechnieken op de juiste plaats zijn basisprincipes binnen het circulair denken en bouwen. Daarop inspelend werd gekozen voor de combinatie van een zware en massieve basisstructuur met een zo licht mogelijke binneninvulling en een volledig open plan zonder binnenwanden. Er werd gestreefd naar een maximaal flexibel en aanpasbaar gebouw dat kan meegroeien met de evoluerende woonwensen van huidige en toekomstige bewoners en voor verschillende functies kan dienen. De buitenschil is bepaald maar het plan en de invulling zijn vrij en volledig aanpasbaar.
Binnen het strak afgebakend stedenbouwkundig kader werd het gebouw ontworpen als een “flexibel aanpasbaar maatpak”: stalen vloerplaten en geperforeerde stalen trappen realiseren met een minimale opleg de noodzakelijke verbindingen tussen de constructieve elementen en vrijwaren een ‘open koker constructie’.
In de open koker kan op 5 verschillende niveaus ruimte worden gecreëerd door het inschuiven van PEFC-gekeurde houten kerto-balken in de daarvoor voorziene uitsparingen in de bakstenen wanden. Deze balken – dragers voor de houten vloeren – zijn zeer makkelijk demontabel en kunnen er later gewoon weer uitgehaald worden naar gelang de ruimtevraag en de gewenste ruimtelijke relaties tussen de vloeren. Niets staat aanpassingen aan indeling of zelfs functie op termijn in de weg.

De ter plaatse gestampte aardewand en aardevloer vormen de kern van de woning. Hoofdbestanddeel is leemaarde, uitgegraven uit eigen bouwput en aangevuld met klei, grof zand en gravel, allen aangevoerd uit eigen regio.
De 50cm dikke buitenwanden werden opgetrokken in baksteen. In eerste instantie werd recuperatiebaksteen overwogen maar de stedenbouwkundige voorschriften lieten dit niet toe. In samenspraak met de aannemer werd evenwel gezocht naar een uitgebalanceerde mortelsamenstelling die bij afbraak makkelijk los zal laten om herbruik van de steen in de toekomst mogelijk te maken.
Ook bij de keuze van andere bouwmaterialen werd gedacht vanuit een circulair perspectief. Het gebouw werd ontworpen als een makkelijk te ontrafelen materialenbank. Constructiematerialen werden zoveel mogelijk in hun “naakte” vorm en als eindafwerking toegepast om het materiaalgebruik te beperken. Er werd tevens zo weinig mogelijk met natte verbindingen gewerkt om te zorgen dat men bij latere ontmanteling niet destructief te werk moet gaan en pure materialen gerecupereerd kunnen worden die zonder verdere downcycling weer toegepast kunnen worden.
Waar wel een eindafwerking werd voorzien -vb. parketvloeren– werden weloverwogen keuzes gemaakt: een visgraatparket omdat bij de productie van kleine planken minder restafval gegenereerd wordt, gelegd in een orthogonaal patroon omdat bij de traditionele diagonale toepassing langs de randen doorgaans veel reststukken verloren gaan.
De transparante westgevel zorgt op alle niveaus voor een nauwe band met de natuur. Een klassieke indeling met leefruimtes in relatie tot een tuin op het maaiveld was daardoor niet noodzakelijk. Dit leidde tot een upside-down indeling (slapen onderaan en leven bovenaan) in functie van een meer optimaal en logisch, natuurlijk gestuurd energieconcept. Het open trappenhuis fungeert als schouw voor de natuurlijke luchtverplaatsing van koele lucht die via de kelder binnen getrokken wordt naar de slaapvertrekken onderaan en van stijgende warme lucht naar de leefruimtes bovenaan. De lucht verplaatst zich daarbij verticaal langs de aardewand die fungeert als vochtregulator. Ook het gebruik van hout heeft een positieve impact op de luchtkwaliteit. Voor de klimaatregeling werd een warmtepomp lucht-lucht ingezet. De bakstenen binnenmuren verbergen de klimatisatie technieken. Tussen binnen- en buitenmuur zijn ventilatiekanalen geïntegreerd en via open stootvoegen wordt behandelde lucht ingeblazen. Zo wordt op een volledig onzichtbare wijze het binnenklimaat geregeld. De inertie van de stenen muren helpt bovendien de pieken en dalen in temperatuur van winter- en zomermaanden af te vlakken.
Bij de realisatie van het project werden de grensverleggende mogelijkheden van het bouwen in bouwteam afgetast. Het verkennen van nieuwe technieken begint immers met het aanvaarden van de onvolledigheid van eigen kennis en het betrekken van expertise van anderen. De traditionele contractuele samenwerkingsverhouding tussen bouwheer-architect-aannemer werd vervangen door een gezamenlijk engagement en een gedeelde ambitie en verantwoordelijkheid. In bouwteam werd onderzocht hoe de aanwezige kleileemaarde aangewend kon worden voor het bouwen van de stampleem wand. Zelfs na een doorgedreven materiaalstudie in samenwerking met BC-materials, Util en het Leemniscaat was dit toch een enorme sprong in het diepe. De limieten van het materiaal “gestampte aarde” en zijn toepassingsmogelijkheden werden tijdens de realisatie “al doende” afgetast.
Dit resulteerde in een 15m hoge stampleem wand, één van de hoogste ongebonden stampleem wanden in Europa. Alle bouwpartners beseften bij aanvang dat dit een innovatief en experimenteel bouwproces zou worden. Het intensief en interactief delen van kennis, ambacht, techniek en verantwoordelijkheden heeft geleid tot dit imposante resultaat.
Parallel aan de realisatie werd ook ingezet op het delen van het onderzoek naar deze vergeten bouwtechniek. Gedurende het bouwproces werden meerdere workshops, tentoonstellingen en lezingen georganiseerd om de verworven kennis te verspreiden en een bewustwording van de mogelijkheden te stimuleren.
SYNERGIE TUSSEN VERLEDEN, HEDEN EN TOEKOMST
Op een innoverende manier werd de eeuwenoude bouwtechniek van het stampleem geïntegreerd binnen een hedendaags en modern kader. Door het toepassen van deze in de vergetelheid geraakte techniek brengt de woning ode aan een ambacht uit het verleden.
Tegelijkertijd staat het project in het heden door het toepassen van zoveel mogelijk natuurlijke technieken om de klimatisatie van de woning op te lossen: zo reguleert de aarden wand de luchtvochtigheid en wordt de koude-opslag van de kelder gebruikt als natuurlijke koeling voor de woning. De woning kijkt tenslotte ook naar de toekomst met haar flexibiliteit naar indeling toe en het circulair gebruik van materiaal zowel nu als op lange termijn.
U wilt zich aanmelden

voor de awards

Ontdek hieronder de registratieformulieren

Ontdek de foto's

van vorige edities

Klik hieronder en bekijk de foto's